De bibliotheek in beweging: van centrum voor boeken naar focus op bezoeker

De eerste openbare bibliotheken in Nederland openden rond 1915. Rond 1920 nam de groei een vlucht. Die groei zette door tot aan 1990, de top van het Bibliotheekwezen in Nederland. In dat jaar beschikt Nederland over maar liefst 1165 openbare bibliotheken, zo is te lezen in een artikel van bibliotheekmonitor over de korte geschiedenis van de openbare bibliotheek. Daarna zet de daling in. In eerste instantie vanwege bezuinigingen, maar ook door technische ontwikkelingen en digitalisering krijgen bibliotheken het zwaar. Waarom gaan we eigenlijk naar een bibliotheek? Die reden veranderde rap in twee decennia tijd, net als de rol van de bibliotheek als instituut.

“The role of libraries in society has changed and evolved in recent years, with the increasing importance of online sources. Modern libraries must strike a balance between housing significant amounts of printed material, providing access to digital material, and serving as a hub of activities within the community.”
– Carles Broto

Zoals bovenstaande citaat vertelt, veranderde de rol van de bibliotheek. In zijn boek ‘Libraries. Innovation and Design (2015) schrijft Broto over de uitdagingen die dit met zich meebrengt. Hij legt daarbij de focus op de architectuur en het ontwerp van het gebouw, waarin idealiter zowel boeken als activiteiten voor de gemeenschap centraal staan. Niet alleen lezen dus, maar leren in het algemeen. En dat kan ook digitaal, door workshops, lezingen en tentoonstellingen.

Bibliotheken krijgen concurrentie… van smartphones!

Die veranderende rol van de bibliotheek in het algemeen is direct verbonden aan de veranderende behoeften van mensen. Digitalisering speelt hierin een grote rol. Was de bibliotheek van oudsher een plek waar kennis in boekvorm was opgeslagen, tegenwoordig vinden we hetzelfde ook online en hoeven we de deur er niet meer voor uit. De behoefte aan kennis is er nog steeds – steeds meer misschien zelfs – maar die kennis dragen we steeds vaker bij ons in de vorm van een laptop en/of smartphone. De bibliotheek moet dus meebewegen, maar hoe?

De bibliotheek, meer dan alleen boeken

Dat bibliotheken veel meer bieden dan alleen boeken, benadrukt ook Arthur Schellekens, directeur van de Vereniging Openbare Bibliotheken (VOB). De focus voor de bibliotheek ligt steeds meer op kennisuitwisseling voor zelfeducatie en zelfredzaamheid. Het aantal bezoeken aan de bibliotheek neemt toe, omdat er een steeds breder aanbod is. Schellekens: “Bibliotheken spelen een actieve rol op het gebied van het toegankelijk maken van kennis en informatie, maar ook op het gebied van cultuur, educatie en debat. Ze maken deel uit van de lokale infrastructuur en zijn daarmee verweven. Ik vind het van groot belang dat ze mee-ademen met maatschappelijke trends en inspelen op actuele ontwikkelingen. Daarin ligt een grote maatschappelijke meerwaarde,” zegt Schellekens naar aanleiding van zijn benoeming als directeur van de VOB. In het toegankelijk maken van kennis speelt laagdrempeligheid een belangrijke rol, en daar is de architectuur weer nauw mee verbonden. Deze houdt rekening met de wensen van de nieuwe bezoeker en moet het ‘huis van de gemeenschap’ verbeelden. Hoewel je er tegenwoordig niet meer (uitsluitend) komt voor onderzoek en de rol van de bibliothecaris is overgenomen door online tools, is er wel degelijk een nieuwe rol voor de bibliotheek weggelegd. Volgens Broto is die rol stevig verankerd in de samenleving, door een balans te vinden tussen het aanbieden van boeken, digitaal materiaal en door een ontmoetingsplaats te zijn. Onderzoeken, ontmoeten en ondernemen zouden dus centraal moeten staan in de bieb 2.0.

De Boekenberg als third place
Ook de Boekenberg werkt hard en continu aan deze veranderende rol. Het nieuwe gebouw is daar een belangrijk onderdeel van. In 2016 werden er nog enkele aanpassingen gedaan om juíst de sociale functie van het gebouw, plekken voor zowel ontmoeting als individuele afzondering, verder te optimaliseren. Die ontwikkeling stopt niet, lezen we in het Meerjarenbeleidsplan 2017 – 2020 van de Boekenberg, met als titel ‘Bouwen aan de brede maatschappelijke bibliotheek voor heel Nissewaard.’ In die titel ligt de opgave besloten. “Decennialang is de bibliotheek een voorziening geweest die niet ter discussie stond en vanzelfsprekend was. Die tijden liggen achter ons. De vraag is of dat erg is.” Zo opent het plan. Meer dan ooit wil ook Bibliotheek de Boekenberg zijn maatschappelijk rendement tonen. Niet alleen door kennis te bieden, maar door een third place te zijn. Een plek waar je, naast woning en werkplek, komt om te ontspannen, zoals ook in een park of een café. In een flash forward naar 2020 ziet de Boekenberg het volgende: “Een bibliotheek die nieuwsgierig maakt, in een gebouw dat uitnodigt, waar mensen werken die gastvrij en deskundig zijn. Waar je naar toe komt om je te ontwikkelen, om te ontdekken, ontspannen en ontmoeten. Waar het net zo gewoon is om kennis en informatie te halen als te delen. Een kennis- en informatiehuis, dat gericht bijdraagt aan de informele lees- en leercultuur in de stad (…). Dat is de brede maatschappelijke bibliotheek die we willen zijn.”